Yapay zekâ kurucu bağımlılığını gerçekten azaltır mı?

Kurucular bana son bir yıldır aynı cümlenin farklı hâllerini kuruyor: "Yapay zekâ bu yükün bir kısmını alır mı?"

Alabilir. Ama sorunun cevabı modelin ne kadar iyi olduğuna değil, kurucunun üzerindeki yükün ne olduğuna bağlı. Ve bu yük çoğu şirkette sanıldığı gibi tek parça değil.

Kurucunun üzerinde ne var?

Kurucu bağımlılığı yaşayan bir şirkette kurucunun günü üç farklı işten oluşur ve bunlar birbirine hiç benzemez.

Hazırlık işi. Bir karar verilebilmesi için toplanması gereken bilgi: rakamı çıkarmak, geçmişe bakmak, seçenekleri listelemek, kimin ne dediğini birleştirmek.

Karar işi. Toplanan bilgiye bakıp seçim yapmak ve sonucunu üstlenmek.

Koordinasyon işi. Kararı ilgili kişilere taşımak, takip etmek, aksayanı fark etmek.

Üç iş de kurucunun gününü doldurur. Ama şirketi kurucuya bağımlı kılan yalnızca ikincisidir.

Yapay zekâ hangisine dokunuyor?

Bugünkü hâliyle model, birinci ve üçüncü işte gerçekten iyi. Veriyi toplar, özetler, seçenek çıkarır, geçmişten benzerini bulur, takip listesi üretir.

İkincisinde ise iyi olması bir şeyi değiştirmiyor. Çünkü orada mesele yetenek değil, yetki. Bir kararın kime ait olduğu, o kararı en iyi kimin verebileceğinden bağımsız bir sorudur. Şirketlerde kararlar en yetkin kişide değil, karar yetkisi tanımlı olan kişide toplanır. Tanımlı değilse kurucuda toplanır.

Bu ayrım, sorunun cevabını da belirliyor: yapay zekâ hazırlık yükünü alır, karar yükünü almaz.

Hazırlık yükünü almak az bir şey değil

Bunu küçümsemek yanlış olur. Kurucunun gününün çoğu hazırlıkla geçiyorsa, o kısmın devredilmesi gerçek bir rahatlama yaratır.

Ama burada dikkat edilecek bir şey var. Hazırlık yükü azaldığında kurucunun kapasitesi artar; artan kapasite yeni işlerle dolar. Altı ay sonra kurucu yine aynı yoğunlukta, sadece daha çok karar veriyordur.

Bu, ilerleme değil. Aynı bağımlılığın daha verimli hâli.

Asıl soru: karar nereye gidiyor?

Kurucu bağımlılığı, kararların kurucuda birikmesi demek. Bunu azaltmanın tek yolu kararları başka birine geçirmek. Ve o başka biri bir model değil, bir insan.

Yapay zekâ bu geçişi kolaylaştırabilir, ve kolaylaştırdığı yer ilginç: bir yöneticiye karar devretmenin önündeki en yaygın engel, o yöneticinin kararı verecek bilgiye ulaşamaması. Hazırlık işi modele geçtiğinde bu engel kalkar.

Yani zincir şöyle işliyor:

Model hazırlığı yapar → yönetici kararı verebilecek bilgiye sahip olur → karar yetkisi yöneticiye devredilebilir → kurucu bağımlılığı azalır.

Üçüncü adım atılmazsa zincir tamamlanmaz. Ve üçüncü adım bir yazılım kararı değil, bir yetki devri kararıdır.

Ters giden hâli

Bir de zincirin yanlış kurulduğu hâl var. Adımlar atlanmaz, sırası bozulur.

Kurucu modeli kendisi kullanmaya başlar. Hazırlık işini kendisi için hızlandırır. Artık daha hızlı analiz yapıyor, daha hızlı karar veriyordur. Ekip ise aynı hızda değil.

Sonuç: kurucu ile ekip arasındaki hız farkı açılır. Kurucu "ben yapsam daha hızlı olacak" noktasına daha kolay gelir. Mikro yönetim artar.

Araç, bağımlılığı azaltmak yerine derinleştirmiştir. Çünkü araç kurucuya verilmiş, karar yetkisi ise hiç konuşulmamıştır.

Nasıl anlaşılır?

Şirketinizde yapay zekânın bağımlılığı azaltıp azaltmadığını anlamanın basit bir yolu var: geçen ay kaç karar sizin masanıza geldi, bu ay kaç tanesi geldi?

Sayı düşmüyorsa, hazırlık ne kadar hızlanmış olursa olsun, bağımlılık azalmamıştır.

İkinci bir soru: son otuz günde, daha önce size gelen hangi karar artık size gelmiyor? Cevap veremiyorsanız, değişen şey işin yapılma hızıdır, şirketin yapısı değil.

Bağımlılığın bugün hangi sistemde yoğunlaştığını görmek isterseniz Kurucu Bağımlılığı Skoru on soruda bunu gösteriyor. Test yapay zekâ kullanımını ölçmüyor, bilerek: ölçtüğü şey bağımlılığın kendisi ve öyle kalıyor.

Kısa cevap

Yapay zekâ kurucu bağımlılığını azaltabilir, ama kendiliğinden azaltmaz.

Azaltması için hazırlık yükünün kurucudan alınıp yöneticiye verilmesi, ve o yöneticiye kararın da verilmesi gerekir. İlk yarısı bir araç kararıdır ve kolaydır. İkinci yarısı bir şirket tasarımı kararıdır ve asıl iş odur.

Modeli kurucuya verip yetki tablosuna dokunmamak, en hızlı hâliyle aynı yerde durmaktır.

Hazırlığın devredilip kararın yerinde kalması için ölçütün ne olduğunu ayrıca yazdım: bir şirkette hangi kararlar yapay zekâya devredilebilir?